Γιατί δεν επισκεπτόμαστε πια ο ένας τον άλλο χωρίς ραντεβού; Κάποτε οι πόρτες ήταν ανοιχτές και οι άνθρωποι πιο κοντά!
Κάποτε δεν χρειαζόταν να πάρεις τηλέφωνο για να επισκεφθείς έναν φίλο. Περνούσες από το σπίτι του, χτυπούσες την πόρτα και άκουγες το γνώριμο «έλα μέσα, να σου βάλω έναν καφέ». Σήμερα, ακόμη και μια απλή επίσκεψη χρειάζεται συνεννόηση, ενώ πολλές φορές περνούν εβδομάδες μέχρι να καταφέρουμε να συναντηθούμε. Τι άλλαξε στις ζωές μας και γιατί μια τόσο συνηθισμένη ανθρώπινη επαφή μοιάζει πλέον να ανήκει σε μια άλλη εποχή;
Ένα απόγευμα καθημερινής, κάπου σε μια κυπριακή γειτονιά πριν από τριάντα χρόνια. Η πόρτα χτυπά και η μητέρα φωνάζει από την κουζίνα: «Άνοιξε, να δεις ποιος είναι!». Έξω στέκεται μια γειτόνισσα που πέρασε για λίγο, χωρίς να έχει τηλεφωνήσει και χωρίς να υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος λόγος.
Σε λίγα λεπτά βρίσκεται καθισμένη στο τραπέζι της κουζίνας, με έναν κυπριακό καφέ μπροστά της. Η συζήτηση ξεκινά από τα νέα της γειτονιάς, συνεχίζεται με τα παιδιά και τις καθημερινές έγνοιες και, πριν το καταλάβουν, έχει περάσει μία ώρα.
Για πολλούς ανθρώπους που μεγάλωσαν στην Κύπρο τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, αυτή η εικόνα δεν είναι καθόλου ξένη. Οι επισκέψεις σε συγγενείς, φίλους και γείτονες αποτελούσαν ένα φυσικό κομμάτι της ζωής. Δεν χρειάζονταν ιδιαίτερη προετοιμασία, ούτε ήταν απαραίτητο να υπάρχει κάποια γιορτή ή πρόσκληση.
Σήμερα, η ίδια σκηνή θα μπορούσε να εξελιχθεί εντελώς διαφορετικά. Ένα απρόσμενο χτύπημα στην πόρτα μπορεί να μας αιφνιδιάσει. Ίσως αναρωτηθούμε γιατί ο επισκέπτης δεν έστειλε πρώτα ένα μήνυμα ή αν είναι κατάλληλη στιγμή να τον υποδεχθούμε.
Η αλλαγή αυτή δεν συνέβη από τη μια μέρα στην άλλη. Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης μεταμόρφωσης του τρόπου με τον οποίο ζούμε, επικοινωνούμε και αντιλαμβανόμαστε τις ανθρώπινες σχέσεις.
Όταν η επίσκεψη δεν χρειαζόταν πρόσκληση
Για πολλές οικογένειες, το σπίτι δεν ήταν απλώς ένας ιδιωτικός χώρος. Ήταν και σημείο συνάντησης με τους ανθρώπους της γειτονιάς.
Οι επισκέψεις μπορούσαν να γίνουν οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας. Μια γειτόνισσα περνούσε για να δανειστεί κάτι και τελικά καθόταν για καφέ. Ένας συγγενής σταματούσε στον δρόμο της επιστροφής από τη δουλειά. Τα παιδιά πήγαιναν να παίξουν στο σπίτι των φίλων τους, ενώ οι γονείς τους αντάλλασσαν νέα στις αυλές.
Ιδιαίτερα τα καλοκαίρια, οι γειτονιές αποκτούσαν τη δική τους καθημερινή ζωή. Οι καρέκλες έβγαιναν έξω, οι βεράντες γέμιζαν κόσμο και οι συζητήσεις συνεχίζονταν μέχρι αργά το βράδυ.
Δεν ήταν απαραίτητο να συμβαίνει κάτι σημαντικό για να συναντηθούν οι άνθρωποι. Η ίδια η συνάντηση ήταν αρκετή.
Ασφαλώς, αυτή η εικόνα δεν χαρακτήριζε κάθε οικογένεια ή κάθε γειτονιά. Ούτε οι παλαιότερες κοινωνικές συνήθειες ήταν πάντοτε ευχάριστες για όλους. Ωστόσο, για πολλούς Κυπρίους, εκείνες οι αυθόρμητες συναναστροφές παραμένουν συνδεδεμένες με την αίσθηση της οικειότητας και της κοινότητας.
Πότε αρχίσαμε να χρειαζόμαστε ραντεβού ακόμη και για έναν καφέ;
Η καθημερινότητά μας έχει αλλάξει σημαντικά. Η εργασία, οι οικογενειακές υποχρεώσεις, οι μετακινήσεις και τα γεμάτα προγράμματα αφήνουν συχνά ελάχιστο ελεύθερο χρόνο.
Για έναν εργαζόμενο γονέα, για παράδειγμα, το απόγευμα μπορεί να περιλαμβάνει τη μεταφορά των παιδιών σε δραστηριότητες, τις δουλειές του σπιτιού, την προετοιμασία του φαγητού και όσα δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Μέσα σε αυτούς τους ρυθμούς, η επιστροφή στο σπίτι συνδέεται όλο και περισσότερο με την ανάγκη για ξεκούραση και προσωπικό χρόνο.
Έτσι, μια απροειδοποίητη επίσκεψη, ακόμη κι από έναν αγαπημένο φίλο, μπορεί να μοιάζει περισσότερο με μια επιπλέον υποχρέωση παρά με μια ευχάριστη έκπληξη.
Και κάπως έτσι, οι συναντήσεις άρχισαν να προγραμματίζονται.
«Να κανονίσουμε να βρεθούμε».
«Φυσικά! Πότε μπορείς;»
«Αυτή την εβδομάδα είναι δύσκολο. Να δούμε την επόμενη».
Οι ημέρες περνούν, οι υποχρεώσεις πολλαπλασιάζονται και μια συνάντηση που κάποτε θα γινόταν αυθόρμητα μπορεί να αναβληθεί για εβδομάδες ή μήνες.
Το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα η έλλειψη διάθεσης. Είναι ότι ο αυθορμητισμός δυσκολεύεται να βρει θέση σε μια καθημερινότητα όπου σχεδόν τα πάντα έχουν ήδη προγραμματιστεί.
Τα κοινωνικά δίκτυα άλλαξαν και την ανάγκη μας να συναντιόμαστε
Υπάρχει, όμως, ακόμη ένας παράγοντας που επηρεάζει τις κοινωνικές μας συνήθειες: η τεχνολογία.
Παλαιότερα, αν ήθελες να μάθεις πώς είναι ένας φίλος ή τι συμβαίνει στη ζωή του, έπρεπε να τον συναντήσεις ή να του τηλεφωνήσεις.
Σήμερα, μπορείς να γνωρίζεις πολλά για την καθημερινότητά του χωρίς να έχετε μιλήσει πραγματικά.
Βλέπεις τις φωτογραφίες από τις διακοπές του, μαθαίνεις πού βγήκε το Σαββατοκύριακο, παρακολουθείς τις οικογενειακές του στιγμές και του στέλνεις μια ευχή στα γενέθλιά του.
Η επικοινωνία συνεχίζεται, αλλά συχνά παίρνει διαφορετική μορφή.
Δεν σημαίνει ότι αυτές οι επαφές είναι ασήμαντες. Για ανθρώπους που ζουν μακριά, η τεχνολογία αποτελεί πολύτιμο τρόπο διατήρησης των σχέσεων. Ωστόσο, η συνεχής ενημέρωση για τη ζωή κάποιου μπορεί ορισμένες φορές να δημιουργεί την αίσθηση ότι έχουμε ήδη επικοινωνήσει αρκετά μαζί του.
Κι όμως, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να βλέπεις στιγμές από τη ζωή ενός ανθρώπου και στο να κάθεσαι απέναντί του, ακούγοντας όσα έχει να σου πει.
Ένα μήνυμα μπορεί να μεταφέρει μια πληροφορία. Μια προσωπική συνάντηση, όμως, προσφέρει και κάτι άλλο: τον χρόνο να μιλήσεις χωρίς βιασύνη, να γελάσεις, να μοιραστείς σκέψεις που ίσως δεν θα έγραφες ποτέ σε μια οθόνη.
Κάποτε δεν μας ένοιαζε αν το σπίτι ήταν τέλειο
Μια ακόμη διαφορά αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τη φιλοξενία.
Σήμερα, η ιδέα ότι θα έρθουν επισκέπτες μπορεί να συνοδεύεται από την ανάγκη να συγυρίσουμε, να καθαρίσουμε, να ετοιμάσουμε κάτι να προσφέρουμε και να βεβαιωθούμε ότι όλα είναι όπως πρέπει.
Η επίσκεψη γίνεται μια μικρή κοινωνική υποχρέωση, για την οποία αισθανόμαστε ότι πρέπει να προετοιμαστούμε.
Σε πολλές οικογένειες παλαιότερα, τα πράγματα ήταν πιο απλά.
Ο επισκέπτης μπορούσε να καθίσει στην κουζίνα, ενώ το φαγητό μαγειρευόταν. Μπορούσε να πιει έναν καφέ στη βεράντα, χωρίς ιδιαίτερα κεράσματα. Μπορούσε ακόμη και να βοηθήσει σε κάποια δουλειά, συνεχίζοντας παράλληλα τη συζήτηση.
Η καθημερινότητα δεν σταματούσε απαραίτητα επειδή είχε έρθει κάποιος στο σπίτι. Ο επισκέπτης γινόταν για λίγο μέρος της.
Αυτή η απλότητα περιόριζε την ανάγκη για προετοιμασία και έκανε τις συναντήσεις ευκολότερες.
Ίσως σήμερα, σε ορισμένες περιπτώσεις, να έχουμε συνδέσει τόσο πολύ τη φιλοξενία με την παρουσίαση ενός όμορφου και τακτοποιημένου σπιτιού, ώστε να ξεχνάμε πως οι άνθρωποι που μας αγαπούν δεν έρχονται για να αξιολογήσουν τον χώρο μας.
Έρχονται για να μας δουν.
Δεν γίναμε απαραίτητα πιο απόμακροι. Αλλάξαμε τα όριά μας
Θα ήταν, βέβαια, άδικο να θεωρήσουμε ότι οι παλαιότερες συνήθειες ήταν καλύτερες από τις σημερινές σε όλα τους.
Η ανάγκη για ιδιωτικότητα, η αναγνώριση του προσωπικού χρόνου και ο σεβασμός των ορίων αποτελούν σημαντικές πλευρές των σύγχρονων σχέσεων.
Δεν αισθάνονται όλοι άνετα με τις απροειδοποίητες επισκέψεις. Κάποιοι χρειάζονται περισσότερο χρόνο μόνοι τους, ενώ άλλοι μπορεί να αντιμετωπίζουν υποχρεώσεις ή δυσκολίες που δεν είναι ορατές στους γύρω τους.
Το να τηλεφωνούμε πριν επισκεφθούμε κάποιον μπορεί να είναι μια απλή πράξη ευγένειας.
Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι να επιστρέψουμε σε μια εποχή όπου ο καθένας μπορούσε να εμφανίζεται στην πόρτα του άλλου οποιαδήποτε στιγμή.
Είναι να αναρωτηθούμε αν η ανάγκη για προγραμματισμό έχει επηρεάσει και την προθυμία μας να διαθέσουμε χρόνο στους ανθρώπους που αγαπάμε.
Γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να σεβόμαστε τον προσωπικό χώρο ενός φίλου και στο να αναβάλλουμε συνεχώς τη συνάντησή μας μαζί του.
Μήπως τελικά δεν νοσταλγούμε τις ανοιχτές πόρτες, αλλά τους ανθρώπους που βρίσκονταν πίσω από αυτές;
Όταν αναπολούμε τις παλιές γειτονιές, συχνά θυμόμαστε τις καρέκλες στις αυλές, τα καλοκαιρινά βράδια, τους καφέδες στις κουζίνες και τις οικογενειακές συγκεντρώσεις.
Ίσως, όμως, αυτό που μας λείπει περισσότερο να μην είναι οι ίδιες οι συνήθειες.
Ίσως να είναι η αίσθηση ότι υπήρχε πάντα κάποιος κοντά μας.
Ένας γείτονας που θα περνούσε να ρωτήσει αν είμαστε καλά. Ένας φίλος που θα εμφανιζόταν για να μοιραστεί ένα νέο. Ένας συγγενής που θα καθόταν για λίγο μαζί μας, χωρίς να χρειάζεται να υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος λόγος.
Σήμερα, μπορεί να γνωρίζουμε καθημερινά τι κάνουν δεκάδες άνθρωποι μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, αλλά να έχουμε μήνες να καθίσουμε μαζί τους στο ίδιο τραπέζι.
Μπορεί να ανταλλάσσουμε μηνύματα σχεδόν κάθε εβδομάδα με έναν παλιό φίλο, αλλά να μην έχουμε βρει μια ώρα για να συναντηθούμε.
Και ίσως το πιο χαρακτηριστικό είναι ότι συχνά επαναλαμβάνουμε την ίδια φράση: «Χαθήκαμε. Πρέπει να βρεθούμε».
Μια φράση που λέγεται με ειλικρινή πρόθεση, αλλά πολλές φορές δεν γίνεται ποτέ πράξη.
Η ουσιαστική ανθρώπινη επαφή, ωστόσο, δεν χρειάζεται πάντοτε κάποια ειδική περίσταση. Δεν απαιτεί απαραίτητα ένα οργανωμένο τραπέζι, μια έξοδο σε εστιατόριο ή ένα ολόκληρο ελεύθερο απόγευμα.
Μερικές φορές αρκεί ένας καφές στην κουζίνα και μισή ώρα πραγματικής παρουσίας.
Ίσως αξίζει να ξαναβρούμε λίγο από εκείνον τον αυθορμητισμό
Δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στις γειτονιές του 1990, ούτε να ζήσουμε ξανά με τους ίδιους ρυθμούς. Οι κοινωνίες αλλάζουν και μαζί τους αλλάζουν οι ανάγκες, οι προτεραιότητες και οι συνήθειές μας.
Μπορούμε, όμως, να κρατήσουμε κάτι από εκείνη την εποχή.
Την απλότητα με την οποία οι άνθρωποι έβρισκαν αφορμές να συναντηθούν. Τη διάθεση να αφιερώσουν λίγο χρόνο ο ένας στον άλλο, χωρίς να περιμένουν μια γιορτή ή μια ειδική πρόσκληση.
Ίσως την επόμενη φορά που θα σκεφτούμε έναν φίλο που έχουμε καιρό να δούμε, αντί να πούμε για ακόμη μία φορά «πρέπει να κανονίσουμε», να σηκώσουμε το τηλέφωνο.
Να τον ρωτήσουμε αν είναι σπίτι και αν θα ήθελε να περάσουμε για λίγο.
Χωρίς ιδιαίτερες προετοιμασίες, χωρίς την ανάγκη να είναι όλα τέλεια και χωρίς να χρειάζεται να αφιερώσουμε ολόκληρη την ημέρα.
Γιατί οι σχέσεις δεν διατηρούνται μόνο με τις μεγάλες στιγμές, τις γιορτές και τις σημαντικές περιστάσεις. Διατηρούνται και μέσα από τις μικρές, καθημερινές συναντήσεις που μας υπενθυμίζουν ότι έχουμε ανθρώπους δίπλα μας.
Κάποτε χτυπούσαμε την πόρτα επειδή θέλαμε να δούμε κάποιον. Σήμερα στέλνουμε μήνυμα για να ρωτήσουμε πότε θα μπορέσουμε να τον δούμε.
Ίσως, τελικά, αυτό που μας λείπει δεν είναι οι εποχές που οι πόρτες ήταν ανοιχτές. Είναι οι στιγμές που δεν χρειαζόταν να ψάξουμε στο ημερολόγιό μας για να βρούμε χρόνο για τους ανθρώπους μας.
