Μάτι, ενέργεια και ψυχολογία: Υπάρχει κάτι περισσότερο από μια δεισιδαιμονία;

«Κάποιος σε μάτιασε.»

Πόσες φορές έχουμε ακούσει αυτή τη φράση στην Κύπρο; Όταν αισθανόμαστε ξαφνικά εξαντλημένοι, έχουμε πονοκέφαλο ή όλα μοιάζουν να πηγαίνουν στραβά, το μάτι γίνεται συχνά η πρώτη εξήγηση. Ένα ξεμάτιασμα, λίγες σταγόνες λάδι στο νερό, μια προσευχή — και περιμένουμε να νιώσουμε καλύτερα.

Είναι όμως το μάτι μια πραγματική μορφή αρνητικής ενέργειας ή μια παράδοση που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε όσα μας συμβαίνουν;

Ίσως η απάντηση να μην είναι τόσο απλή.

Μια πεποίθηση αρχαιότερη από όσο νομίζουμε

Η πίστη στο «κακό μάτι» δεν συναντάται μόνο στην Κύπρο. Υπάρχει εδώ και χιλιάδες χρόνια σε διαφορετικούς πολιτισμούς της Μεσογείου, της Μέσης Ανατολής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής.

Η βασική ιδέα είναι σχεδόν παντού η ίδια: ένα βλέμμα γεμάτο ζήλια, θαυμασμό ή αρνητική πρόθεση μπορεί να επηρεάσει έναν άνθρωπο. Για προστασία χρησιμοποιούνται φυλαχτά, προσευχές και διάφορες τελετουργίες.

Στην Κύπρο, το μάτι αποτελεί κομμάτι της οικογενειακής μας μνήμης. Το ακούμε από τις γιαγιάδες μας, το συζητάμε με φίλους και, ακόμη κι αν δηλώνουμε πως δεν το πιστεύουμε, μπορεί να πιάσουμε τον εαυτό μας να λέει «φτου, φτου» όταν ακούμε πολλά καλά λόγια.

Δεν είναι απλώς μια δεισιδαιμονία. Είναι και μια πολιτισμική γλώσσα μέσα από την οποία εκφράζουμε φόβους, ανησυχίες και την ανάγκη μας για προστασία.

Τι λέει η ψυχολογία;

Η ψυχολογία δεν επιβεβαιώνει την ύπαρξη μιας αόρατης δύναμης που μεταδίδεται μέσα από το βλέμμα. Μπορεί, όμως, να εξηγήσει γιατί η εμπειρία του ματιάσματος μοιάζει τόσο αληθινή.

Όταν πιστεύουμε έντονα ότι κάτι μάς έχει επηρεάσει αρνητικά, το σώμα μπορεί να αντιδράσει στην ίδια την πεποίθηση. Το άγχος ενεργοποιείται, οι μύες σφίγγουν και η αναπνοή γίνεται πιο ρηχή. Μπορεί να εμφανιστούν πονοκέφαλος, ναυτία, κόπωση ή δυσκολία συγκέντρωσης.

Αυτό σχετίζεται με το λεγόμενο «φαινόμενο nocebo»: όταν η προσδοκία ότι κάτι θα μας κάνει κακό μπορεί να δημιουργήσει ή να ενισχύσει πραγματικά συμπτώματα.

Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος προσποιείται. Τα συμπτώματα είναι αληθινά. Η πιθανή αιτία τους, όμως, μπορεί να βρίσκεται στην αντίδραση του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος, όχι σε μια μεταφυσική επίθεση.

Γιατί το ξεμάτιασμα μπορεί να μας ανακουφίζει;

Πολλοί άνθρωποι λένε ότι μετά το ξεμάτιασμα αισθάνονται αμέσως καλύτερα. Και αυτή η ανακούφιση δεν χρειάζεται να είναι φανταστική.

Η τελετουργία δημιουργεί ένα αίσθημα ασφάλειας. Κάποιος στρέφει την προσοχή του πάνω μας, μας φροντίζει και μας διαβεβαιώνει ότι όλα θα πάνε καλά. Για λίγα λεπτά σταματάμε, ηρεμούμε και αφήνουμε το σώμα μας να χαλαρώσει.

Εδώ μπορεί να λειτουργεί το αντίθετο του nocebo, το γνωστό placebo: η θετική προσδοκία ενεργοποιεί μηχανισμούς ανακούφισης. Η προσευχή, η ήρεμη φωνή ενός αγαπημένου προσώπου και η αίσθηση πως είμαστε προστατευμένοι μπορούν να μειώσουν την ένταση και το άγχος.

Το ξεμάτιασμα, επομένως, μπορεί να λειτουργεί σαν μια μικρή πράξη φροντίδας. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι αφαιρέθηκε κάποια αρνητική δύναμη. Δείχνει, όμως, πόσο βαθιά επηρεάζει το σώμα μας η αίσθηση ασφάλειας.

Υπάρχουν άνθρωποι με «βαριά ενέργεια»;

Όλοι έχουμε βρεθεί κοντά σε κάποιον και έχουμε αισθανθεί ξαφνικά άβολα ή εξαντλημένοι. Συνήθως το περιγράφουμε λέγοντας ότι το συγκεκριμένο άτομο έχει «βαριά» ή «αρνητική ενέργεια».

Η επιστήμη δεν χρησιμοποιεί αυτή την έννοια με μεταφυσικό τρόπο. Αναγνωρίζει, όμως, ότι επηρεαζόμαστε έντονα από τους γύρω μας.

Ο τόνος της φωνής, οι εκφράσεις του προσώπου, η στάση του σώματος και η συνεχής κριτική γίνονται αντιληπτά ακόμη κι όταν δεν το συνειδητοποιούμε. Τα συναισθήματα μπορούν επίσης να μεταδίδονται κοινωνικά. Όταν κάποιος είναι διαρκώς θυμωμένος, απαισιόδοξος ή χειριστικός, το νευρικό μας σύστημα παραμένει σε εγρήγορση.

Αυτό που αποκαλούμε «αρνητική ενέργεια» μπορεί, λοιπόν, να είναι η φυσική μας αντίδραση σε λεπτά σημάδια έντασης, ζήλιας ή ανασφάλειας.

Η ζήλια και ο φόβος της έκθεσης

Στις μικρές κοινωνίες, όπου ο ένας γνωρίζει τον άλλο, η επιτυχία γίνεται γρήγορα αντικείμενο συζήτησης. Ένα νέο σπίτι, μια σχέση, μια επαγγελματική ευκαιρία ή ακόμη και μια ευτυχισμένη φωτογραφία μπορεί να τραβήξει βλέμματα και σχόλια.

Ο φόβος του ματιού ίσως κρύβει έναν βαθύτερο φόβο: ότι η χαρά μας είναι εκτεθειμένη και μπορεί εύκολα να χαθεί.

Γι’ αυτό ορισμένοι άνθρωποι δυσκολεύονται να μοιραστούν κάτι καλό. Μειώνουν την επιτυχία τους, αποφεύγουν να δείξουν τον ενθουσιασμό τους ή περιμένουν ότι μετά από κάθε χαρά «κάτι κακό θα συμβεί».

Όμως η συνεχής προσπάθεια να προστατευτούμε από τη ζήλια των άλλων μπορεί τελικά να μας στερήσει την ικανότητα να απολαμβάνουμε όσα έχουμε.

Παράδοση ή αλήθεια;

Δεν χρειάζεται να απορρίψουμε τις παραδόσεις μας για να σκεφτούμε πιο κριτικά. Μπορούμε να κρατήσουμε ό,τι μας συνδέει με τις ρίζες μας, χωρίς να αφήνουμε τον φόβο να ελέγχει τη ζωή μας.

Αν το ξεμάτιασμα μάς προσφέρει ηρεμία, μπορεί να παραμείνει μια συμβολική πράξη φροντίδας. Δεν πρέπει, όμως, να αντικαθιστά την ιατρική ή ψυχολογική βοήθεια. Ένας επίμονος πονοκέφαλος, η έντονη κόπωση, το άγχος ή άλλα συμπτώματα χρειάζονται την κατάλληλη αξιολόγηση.

Ίσως, τελικά, η πιο χρήσιμη ερώτηση δεν είναι μόνο «Με μάτιασαν;», αλλά:

• Έχω κοιμηθεί αρκετά;
• Βρίσκομαι κάτω από μεγάλη πίεση;
• Ποιος άνθρωπος ή ποια κατάσταση με εξαντλεί;
• Φοβάμαι την κρίση ή τη ζήλια των άλλων;
• Τι χρειάζεται αυτή τη στιγμή το σώμα και το μυαλό μου;

Το μάτι μπορεί να ανήκει στη σφαίρα της παράδοσης. Η επίδραση, όμως, που έχουν πάνω μας οι πεποιθήσεις, οι σχέσεις και το κοινωνικό μας περιβάλλον είναι πραγματική.

Και ίσως αυτή να είναι η ουσιαστικότερη μορφή «ενέργειας»: όσα αισθανόμαστε όταν βρισκόμαστε κοντά στους άλλους, όσα επιτρέπουμε να εισέλθουν στο μυαλό μας και όσα επιλέγουμε να κουβαλάμε μαζί μας.

Η πραγματική προστασία δεν βρίσκεται απαραίτητα σε ένα φυλαχτό. Μπορεί να βρίσκεται στα υγιή όρια, στην αυτογνωσία, στην ξεκούραση και στην επιλογή ανθρώπων που μας κάνουν να αισθανόμαστε ασφαλείς.

Γιατί μερικές φορές δεν χρειαζόμαστε ξεμάτιασμα. Χρειαζόμαστε απλώς χώρο, ηρεμία και το θάρρος να προστατεύσουμε την ψυχική μας ενέργεια.